Die van der Merwes van die Hantam
Van Frans se vier grootouerlyne was die van der Merwes die laaste om die Prins Albert-distrik te bereik, en hulle het van die verste af gekom. Agt geslagte van 'n doop op die Paarl in 1735 tot Vredendal omstreeks 1950, met 'n opmeting van 1823 wat die trekker self by die naam noem.
Van Frans se vier grootouerlyne was die van der Merwes die laaste om die Prins Albert-distrik te bereik, en hulle het van die verste af gekom.
Die lyn begin met 'n doop op die Paarl in 1735. Daarvandaan beweeg die familie noordwes, deur Piketberg na die Hantam en die Onder Bokkeveld, waar hulle meer as 'n eeu lank sou bly. Eers omstreeks 1950 draai die lyn weer suid, toe Frans Jacobus Wilhelmus van der Merwe en sy jong gesin van die Calvinia-wêreld na Vredendal buite Klaarstroom trek.
Dit is die teenbeeld van die Oosthuizen-lyn, wat uit dieselfde Boland geleidelik ooswaarts beweeg het tot in die Koup. Vir ses geslagte was die twee families sowat vierhonderd kilometer van mekaar af, en hulle sou eers in die twintigste eeu in dieselfde distrik beland.
Die trek noord was ook 'n trek na 'n ander soort land. Die familie het uit die gevestigde landbougebiede van Drakenstein, die Paarl, Tulbagh en die Vier-en-Twintig Riviere gekom, waar wyn en graan op betreklik klein plase verbou is. Noord daarvan lê die Hantam en die Onder Bokkeveld: hoog, koud in die winter en droog, met groot plase waarop veeboerdery die logiese bestaansvorm was. Dit was ook die tyd toe wol aan die Kaap belangrik begin word het. Die eerste merinoskape het in 1789 aangekom, en die droë binneland sou in die dekades daarna toenemend skaapwêreld word.
Die lyn
Agt geslagte verbind die Boland uiteindelik met die Koup.
| Gebore | Oorlede | |
|---|---|---|
| Schalk Willem van der Merwe | op die Paarl gedoop, 9 Januarie 1735 | Tulbagh, 30 April 1778 |
| sy seun Carel Aaron | 1771 | 1850 |
| sy seun Schalk Willem | Elsenbosch, Piketberg, 1 Februarie 1794 | Lokenburg, 29 Mei 1866 |
| sy seun Jacobus Adriaan | Tygerhoek, 30 Oktober 1813 | Calvinia, 12 Julie 1855 |
| sy seun Schalk Willem Burger | Oude Muur, 23 Februarie 1833 | Calvinia, 17 Januarie 1904 |
| sy seun Frans Jacobus Wilhelmus | Matjiesfontein, 24 Maart 1863 | Brandvlei, 15 Mei 1956 |
| sy seun Jacobus Johannes Gideon | Calvinia, 23 Oktober 1888 | Williston, 10 Oktober 1961 |
| sy seun Frans Jacobus Wilhelmus | 8 April 1924 | 8 April 1968 |
Die herhaling van name maak hierdie familie maklik om deurmekaar te raak. Drie geslagte dra die naam Schalk Willem in een of ander vorm, twee heet Frans Jacobus Wilhelmus, en Jacobus kom telkens terug. Die mans word hieronder daarom eerder deur hulle verwantskap of hulle jare uitgeken.
Van die Boland na die Hantam
Die eerste Schalk Willem is op 9 Januarie 1735 op die Paarl gedoop en op 30 April 1778 op Tulbagh oorlede. Sy seun Carel Aaron was toe sewe jaar oud.
Carel Aaron, gebore in 1771, is op 20 Januarie 1793 in Kaapstad met Elsje Johanna van Heerden getroud. Hy is die spil waarom hierdie tak draai. Drie van sy seuns kom hieronder voor, en die nageslag van sy dogters kom deur huwelike weer in die direkte lyn terug. Ná Elsje Johanna se dood is hy in 1828 weer getroud, met Anna Wilhelmina Botha, en het hy op sewe-en-vyftig nog twee kinders gehad.
Wanneer sy huishouding noordwaarts getrek het, is nêrens opgeteken nie. Twee sterfkennisse baken die tydperk egter redelik nou af.
Sy oudste seun Schalk Willem is op Elsenbosch in die Vier-en-Twintig Riviere, distrik Piketberg, gebore en tien weke later op Tulbagh gedoop. Sy sterfkennis gee sy ouderdom met sy dood op 29 Mei 1866 as 72 jaren 3 maanden 28 dagen, wat sy geboorte op 1 Februarie 1794 plaas.
'n Jonger broer, Izaak Johannes, is reeds op Tygerhoek in die Hantam gebore. Sy sterfkennis gee sy ouderdom as 30 jaren, 11 maanden, 26 dagen toe hy op 11 Mei 1839 sterf, wat sy geboorte omstreeks 16 Mei 1808 plaas.
Die familie het dus tussen Februarie 1794 en Mei 1808 van die Piketberg-distrik na die Hantam getrek.
Dit was 'n onstuimige tyd aan die Kaap. Brittanje het die kolonie in 1795 oorgeneem, dit is kortliks aan Nederlandse beheer teruggegee, en Brittanje het dit in Januarie 1806 weer beset. Dit is die kolonie waaruit 'n huishouding waens gelaai het vir 'n wêreld wat die regering skaars bestuur het.
Die doopplekke wys hoe ver hulle van 'n gemeente af gewoon het, en hulle sê meer oor die kerk se bereik as oor waar die familie gebly het. Schalk Willem is in 1794 op Tulbagh gedoop. Sy eie seun, hoewel op Tygerhoek gebore, is in 1814 nog steeds op Tulbagh gedoop, elf maande ná sy geboorte. Die volgende geslag is in 1833 op Clanwilliam gedoop, en eers in 1863 verskyn Calvinia as doopgemeente. Van die Hantam na Tulbagh was ongeveer vierhonderd kilometer met 'n ossewa, met 'n suigeling.
Die grond waarop hulle gaan woon het
Teen die 1820's begin die grond self in die dokumente verskyn. Vier plase wat met hierdie familie verband hou, is binne vier jaar deur dieselfde landmeter, J. M. Wentzel van Clanwilliam, vir die Commissie van Inspectie opgemeet.
Oude Muur is op 31 Januarie 1820 opgemeet as "een Stuk Gouvernements grond in Erfpacht verzocht, genaamd de Oude muur", vir George Farmer.
Lokenburg is op 17 Februarie 1820 opgemeet as 'n leningsplaas wat deur "de Wede. Jacobus Adn. Louw" in erfpag versoek is.
Tygerhoek is op 15 Mei 1823 "voor de Wed. William Pets. Burger in Erfpacht opgemeten".
Drie weke later, op 2 Junie 1823, meet Wentzel Welbedagt op, en dié kaart noem die familie by die naam. Dit beskryf die leningsplaas as 4031 morgen 188 vierkante roede in geheel, geleë in die agter Hantam, en "voor Carel Aaron van der Merwe in Erfpagt Opgemeten".
Dit is die vroegste dokument wat Carel Aaron self op benoemde grond plaas. Sy buurman aan die noordekant op dieselfde kaart is "Hendk. Johs. Visagie", wat met sy dogter Louisa Jacoba getroud was. nog onseker
Oude Muur en Lokenburg het later op dieselfde dag, 20 Februarie 1832, titel gekry onder die Worcester-erfpagreeks, onderskeidelik Wor. Q. 5-52 en Wor. Q. 5-66.
Twee van die vier opmetings is vir weduwees gedoen. Albei vanne, Louw en Burger, kom later in hierdie familielyn voor.
Lokenburg en Anna Jacoba Louw
Schalk Willem, gebore in 1794, is op 6 Desember 1812 op Tulbagh met Anna Jacoba Louw getroud. Vier-en-vyftig jaar later is hy op Lokenburg oorlede.
Haar sterfkennis verklaar die verband met die plaas. Dit noem haar ouers as Jacobus Adriaan Louw en Maria Catharina Elizabeth Louw. Die 1820-opmeting van Lokenburg was vir die weduwee van Jacobus Adriaan Louw, en 'n boedelinventaris oor Maria Elisabeth Louw is op 2 Augustus 1823 op Lokenburg opgeneem. Maria was Anna Jacoba se ma.
Schalk Willem het dus deur sy huwelik deel geword van die huishouding wat reeds op Lokenburg gesit het. Hy is in 1866 daar oorlede, en Anna Jacoba een-en-twintig maande later, op 3 Maart 1868, as 'n weduwee van ongeveer vyf-en-sewentig. nog onseker
Haar kennis gee meer besonderhede as haar man s'n. Dit sê sy is in die Bokkeveld gebore, is op 24 September 1793 saam met die familie op Swartland gedoop, en dit noem nege kinders met hulle gades.
Die 1820-opmeting beskryf selfs die geboue op die werf:
No 1. het Woonhuis. No 2. de Stal. No 3. het koorn huis. No 4. een gebouw in verscheidene vertrekken verdeeld. en No 5. het Wagen huis.
'n Woonhuis, 'n stal, 'n koringhuis, nog 'n gebou met verskeie vertrekke, en 'n waenhuis. Dit is die opstal waarop Schalk Willem ses-en-veertig jaar later sou sterf, beskryf terwyl dit nog gestaan het.
Twee broers, twee verskillende lewens
Schalk Willem se jonger broer Izaak Johannes het nie dieselfde voorspoed geken nie.
Izaak is op Tygerhoek gebore en op 11 Mei 1839 op Enkelde Wilgenboom oorlede, net dertig jaar oud. Die twee plase lê 5,8 km uitmekaar, en die 1823-kaart van Tygerhoek wys 'n sterk fontein in die suidoostelike hoek wat as gemeenskaplike drinkwater vir albei plekke beskryf word.
Izaak se sterfkennis noem hom 'n boeren arbeider. Hy het vier minderjarige dogters nagelaat en, sover die aangewer geweet het, geen eiendom nie. Sy ouer broer, wat sewe-en-twintig jaar later op Lokenburg sterf, staan op sy kennis as 'n landbouwer wat losse en vaste goederen nalaat.
Twee seuns uit een huishouding, en twee heel verskillende lewens.
Kwaai Koos van Welbedacht
Nog een van Carel Aaron se seuns was Jacobus Alewyn van der Merwe, gebore op 11 Januarie 1804 en oorlede op 20 Mei 1870.
In die familie het hy as Kwaai Koos Welbedacht bly leef. Koos is die gewone vorm van Jacobus, en die bynaam verbind hom met die plaas en, volgens oorlewering, met 'n kort humeur. Dit is familiegeheue en nie op sigself bewys nie. nog onseker
Die plaas is wel goed gedokumenteer, en dit is dieselfde Welbedagt wat sy pa in 1823 laat opmeet het. Sy dogter Elsje Johanna is in 1835 daar gebore, is in 1854 daar getroud, en het Welbedacht later as haar geboorteplek op haar eie sterfkennis opgegee. Sy vrou, Elisabeth Maria Theron, is in Januarie 1855 daar oorlede.
Wanneer die stamboom terugvou
Die direkte lyn loop verder deur Schalk Willem Burger van der Merwe, gebore op Oude Muur op 23 Februarie 1833 en op 7 April op Clanwilliam gedoop.
Sy doopinskrywing is bruikbaar omdat al vier sy grootouers as getuies daar staan: Schalk Willem en Anna Jacoba Louw aan sy pa se kant, en Frans Jacobus Lubbe en Hester Johanna Burger aan sy ma se kant. Sy naam dra iets van albei kante. Schalk Willem kom van sy oupa aan vaderskant, en Burger is sy ouma aan moederskant se van.
Hy is die jaar voor die afskaffing van slawerny aan die Kaap gebore, en drie jaar voor die eerste geselskappe van die Groot Trek die kolonie ver oos van die Hantam verlaat het.
Hy is twee keer getroud. Die eerste keer in Januarie 1851, met Anna Maria Visagie; hy was net sewentien, en sy is in 1853 oorlede. In Desember 1854 verskyn hy weer in die Calvinia-huweliksregister, dié keer as 'n twee-en-twintigjarige wewenaar. Hy trou op Welbedacht met Elsje Johanna van der Merwe, die dogter van Kwaai Koos, op die plaas waar sy gebore is. Die register skryf hom in as 'n veeboer van Onderroggeveld.
Hulle was eerste neef en niggie. Sy pa Jacobus Adriaan en haar pa Jacobus Alewyn was broers, en albei was dus kleinkinders van Carel Aaron en Elsje Johanna van Heerden.
Schalk Willem Burger is op 17 Januarie 1904 oorlede, vyf weke voor sy een-en-sewentigste verjaardag. Sy sterfteregistrasie beskryf hom as 'n algemene boer en gee die oorsaak van dood as etterige ontsteking van die niere ná 'n maand se siekte. Hy is in die Calvinia-begraafplaas begrawe, waar sy steen hom as MERWE VD Schalk W.B. 1833-1904 aandui.
Waar hy aan die einde gewoon het, is minder seker. Die sterftevorm gee Calvinia as sy gewone woonplek en as die plek van oorlyde. Oude Muur kom uit die saamgestelde stamboom en nie uit dié dokument nie. Omdat Calvinia op sulke vorms net so maklik die afdeling as die dorp kan beteken, sluit die vorm 'n plaaswoning nie uit nie, maar dit bewys Oude Muur ook nie.
Die vorm noem nege kinders. Sy vrou se sterfkennis, twee-en-twintig jaar vroeër, het twaalf genoem.
Matjiesfontein
Hulle seun Frans Jacobus Wilhelmus is op 24 Maart 1863 op 'n plek genaamd Matjiesfontein gebore en twee maande later op Calvinia gedoop.
Daar was egter meer as een Matjiesfontein. Minstens twaalf Noord-Kaapse plase dra dié naam, vyf in die Fraserburg-afdeling en sewe in Calvinia. Sy sterfkennis, wat in 1956 opgestel is, gee sy geboorteplek as Plaas Matjiesfontein, distrik Calvinia. Die familie se eie oorlewering wys eerder na die Fraserburg-kant.
Die kennis is drie-en-negentig jaar ná die geboorte afgeneem, van iemand wat nie daar was nie. Nie een van die twee weergawes behoort daarom sonder verdere bewys as finaal aanvaar te word nie.
Die ligging maak sommige moontlikhede wel waarskynliker as ander. Oude Muur, Tygerhoek, Lokenburg en Enkelde Wilgenboom lê binne ongeveer vyftig kilometer van mekaar in die suidweste van die Calvinia-afdeling, en drie van die sewe Calvinia-plase genaamd Matjesfontein lê tussen hulle in: No. 601 ongeveer 15 km van Oude Muur, No. 791 ongeveer 19 km en No. 679 ongeveer 24 km. No. 712, wat aanvanklik met die familie verbind is, lê 112 km verder. Die presiese plaas is nog nie vasgestel nie. nog onseker
Weer grond van die vrou se kant
Frans Jacobus Wilhelmus is op 12 Julie 1879, sestien jaar oud, op Calvinia aangeneem, dieselfde dag as sy ouer broer Jacobus Alewyn.
Op 15 Junie 1885 trou hy op Brandvlei met Christina Elizabeth Nel, in die skoolgebou eerder as 'n kerk. Die register beskryf hom as 'n twee-en-twintigjarige jongman en Boer wat nog op Matjesfontein woon, en sy pa het as getuie geteken. Christina was agtien en van Brandvlei. Omdat albei minderjarig was, moes altwee stelle ouers skriftelik toestem.
Ook hulle was familie: tweede neef en niggie. Christina se ma was Anna Jacoba van Wyk, en háár ma, Anna Jacoba Louisa van der Merwe, was 'n dogter van die ouer Schalk Willem en Anna Jacoba Louw. Bruid en bruidegom was dus albei agterkleinkinders van daardie egpaar, deur verskillende kinders. Dit was die derde huwelik tussen bloedverwante in vier geslagte van hierdie lyn.
Christina is op 28 Februarie 1895 op Brasfontein in die Calvinia-distrik oorlede, net sewe-en-twintig jaar oud, met vyf minderjarige kinders. Brasfontein was grond wat met haar ma se van Wyk-familie verbind was. Net soos Schalk Willem dekades tevore deur sy vrou se mense op Lokenburg beland het, sit die volgende geslag weer op grond wat van die vrou se kant af kom.
Twee van dié kinders kom verder in hierdie verhaal voor.
Elsje Johanna is op 28 Maart 1887 gebore, vernoem na haar pa se ma. Sy was agt toe haar ma sterf.
Jacobus Johannes Gideon is in 1888 gebore. Waar sy name vandaan kom, was lank onduidelik totdat sy suster se doopinskrywing gevind is: onder die getuies staan Jacobus Johannes Gideon Nel en Anna Jacoba van Wyk, die kinders se grootouers aan moederskant.
Hulle pa het Christina met een-en-sestig jaar oorleef. Hy is later weer getroud, met Maria M. E. Zandberg, en hulle deel 'n steen in die Brandvlei-begraafplaas. Hy is op 15 Mei 1956 in Voortrekkerstraat, Brandvlei, oorlede aan 'n karsinoom van die maag.
Uit die Hantam, terug suid
Jacobus Johannes Gideon, die seun uit daardie huwelik, is op 23 Oktober 1888 gebore en op 1 Oktober 1917 op Calvinia met Catharina Isabella Bruijn getroud. Hulle het elf kinders gehad. Ná haar dood is hy nog drie keer getroud, die laaste twee in Desember 1959 en Desember 1960, toe hy een-en-sewentig en twee-en-sewentig was. Hy is in Oktober 1961 op Williston oorlede.
Twee van sy datums bly onseker. 'n Gepubliseerde Calvinia-genealogie gee sy geboorte as 23 November 1888 en sy dood as 1950, teenoor die 23 Oktober 1888 en 10 Oktober 1961 wat hier gebruik word. Dieselfde bron sê ook hy is as Gilliam gedoop, nie Gideon nie, wat kan verklaar waarom soektogte onder Gideon niks opgelewer het nie. nog onseker
Sy seun Frans Jacobus Wilhelmus is op 8 April 1924 gebore en het van die plaas Biesies in die Calvinia-distrik gekom. Sy geboorteplek is self nog nie vasgestel nie: die een lesing gee Brandvlei, 'n gepubliseerde genealogie gee Williston, en al tien sy broers en susters staan as op Williston gebore aangeteken. nog onseker
Op 17 Januarie 1949 trou hy op Williston met Maria Magritha van Rensburg. Omtrent 'n jaar later verlaat die jong huishouding die noordweste en trek suid na die Prins Albert-distrik, waar hulle op Vredendal buite Klaarstroom gaan boer. Die trek kom kort ná die groot Koupdroogte van 1946 en 1947, in die jare toe die reën uiteindelik weer geval het.
Vir die eerste keer was hierdie lyn en die Oosthuizen-lyn in dieselfde distrik.
Frans Jacobus Wilhelmus is op 8 April 1968, sy vier-en-veertigste verjaardag, oorlede. Sy weduwee het later Varsche Fontein gekoop en aangehou boer.
Ná ses geslagte en vierhonderd kilometer het die twee lyne dieselfde stuk Karoo bereik.
Waaroor hierdie storie gaan
- about Schalk Willem van der Merwe (1735-1778)
- about Carel Aaron van der Merwe (1771-1850)
- about Schalk Willem van der Merwe (1794-1866)
- about Izaak Johannes van der Merwe (1808-1839)
- about Jacobus Adriaan van der Merwe (1813-1855)
- about Schalk Willem van der Merwe (1833-1904)
- about Frans Jacobus Wilhelmus van der Merwe
- about Jacobus Johannes Gideon van der Merwe
- set on Tygerhoek Nr. 689
- set on Oude Muur Nr. 619
- set on Lokenburg Nr. 815
- set on Enkelde Wilgenboom Nr. 768
- set on Biesies (Williston district)
Bronne
Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.
- Landmeter-generaal-kaart, 354/1834, 1834 Surveyor-General, Cape Town. Supplied by Frans to _inboxas '10TRQ701 32 0.jpg'.S.G. Dgm. No. 354/1834. Copy sheet CL-7 (4591), G.P. No. 21, signed for the Surveyor-General 24 June 1994. Original grant reference given on the sheet as 'D/G B.W. Q. 6 - 24'.
- Landmeter-generaal-kaart, 128/1823, 15 Mei 1823 Surveyor-General. Supplied by Frans to _inboxas '10018592 689 0.jpg'.L.G. Krt. Nr. 128/1823. Afschrift van kaart geheg aan G/B Clv. Q. 1-41. DI-4C(4972). Copy certified nms. Landmeter Generaal, 1983-03-02.
- Landmeter-generaal-kaart, 165/1880, 1879 Surveyor-General. Supplied by Frans to _inboxas '10054524 688 0.jpg'.No. 165, 1880. Clv. Q. 12-1. D1-4C. BM. 688.
- Landmeter-generaal-kaart, 328/1820, 31 Januarie 1820 Surveyor-General / national CSG. Supplied by Frans to _inboxas '10054360 619 0.jpg'.S.G. Diagram No. 328/1820. Title Wor. Q. 5-52 dated 20.2.1832.
- Landmeter-generaal-kaart, 339/1820 (part 1), 17 Februarie 1820 Surveyor-General / national CSG. Supplied by Frans to _inboxNo. 339/1820, Part One (diagram) and Part Two (description), plus the deduction table on the back. Copied from the diagram relating to Title Deed Wor. Q. 5-66 dated 20.2.1832; certified for the Surveyor-General 17.8.67.
- Landmeter-generaal-kaart, 339/1820 (part 2), 17 Februarie 1820 Surveyor-General / national CSG. Supplied by Frans to _inboxNo. 339/1820, Part One (diagram) and Part Two (description), plus the deduction table on the back. Copied from the diagram relating to Title Deed Wor. Q. 5-66 dated 20.2.1832; certified for the Surveyor-General 17.8.67.
- Landmeter-generaal-kaart, 339/1820 (manuscript original), 17 Februarie 1820 Surveyor-General / national CSG. Stamped REGISTRATION, BARCRO NEGATIVE FILED. Supplied byThe handwritten original behind the typed copy No. 339/1820.
- Landmeter-generaal-kaart, 320/1874, 1874 Surveyor-General / national CSG. Supplied by Frans to _inboxNo. 320/1874, ref. 2742. Cancellation cites diagram 303/50 [reading uncertain], Farm 613, Oct 1966, file 5268.
- Boedelinventaris, akte MOOC8/75.66 TANAP "Inventories of the Orphan Chamber", Huygens Institute (GLOBALISE), CC0-1.0MOOC8/75.66, sealed at the Weeskamer, Cape of Good Hope, 26 September 1823 (J. Serrurier)sien dit aanlyn →
- Boedelinventaris, akte MOOC8/49.25a TANAP "Inventories of the Orphan Chamber", Huygens Institute (GLOBALISE), CC0-1.0MOOC8/49.25a (the Orphan Chamber inventory and taxation) and MOOC8/49.25b (the widow's own list)sien dit aanlyn →
- Landmeter-generaal-kaart, 1908/1885, 1885 Surveyor-General / national CSG. Supplied by Frans to _inboxas '10055127 712.jpg'.No. 1908/1885. Title Clv. Q. 16-3 of 23.1.1893. Sheet DJ 3. Stamped GEKANSELLEER, see kaart 3256/1958 (S.V.T. 1963-6059).
Navorsingsnotas
[10 Aug 2026] Written to tie together the work of 9 and 10 August: the fan-chart ancestry, the two Cape death notices, the Calvinia cadastre pulled from the national CSG portal, eight Surveyor-General sheets out of the inbox, and the two MOOC8 inventories. SCOPE: this is the R3 side of 9a - depth, unbounded, without the community around it. It deliberately does not turn Calvinia into a second Koup. The site still opens on Klaarstroom.
[11 Aug 2026] REWRITTEN to the editorial standard in EDITORIAL-NOTES-2026-08-11.md: orientation opening, a descent table with the relationship in every row, evidence signalled in words, and dates placed against the events the model already holds. The 'same surnames on both sides' section MOVED to STO-0036, which is where the two lines actually meet.
Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.