Die Koup voor die grondbriewe

The district in the Dutch East India Company's own minutes, from the Swartberg being taken as a jurisdictional wall in 1770 to more than a hundred places standing abandoned in 1791. The Koup is named, given an officer, bounded by rivers and emptied, all before the grants of 1841 that this record otherwise begins with.

Die leningsplase van hierdie distrik het op 15 April 1841 eiendom geword. Die Kompanjie wat hulle in die eerste plek uitgegee het, het honderd-en-veertig jaar lank voor daardie datum notules gehou, en die Koup staan daarin.

Nie dikwels nie, en nooit as 'n gevestigde distrik nie. Dit kom voor soos 'n grens voorkom in die papiere van 'n regering wat nie seker is wat dit besit nie: eers as 'n berg wat handig is om 'n lyn mee te trek, dan as 'n pos vir 'n amptenaar, dan as 'n lys name, en laastens as 'n stuk veld waarvan die Raad vertel is dat dit leeg staan.

'n Berg wat as muur gebruik word

Op 13 Februarie 1770 het die Politieke Raad 'n jurisdiksievraag opgelos deur na die naaste groot voorwerp te gryp. Plase aan die suidekant van die Swartberg sou onder Swellendam val, en die mense wat in die Camdebo woon onder die landdros van Stellenbosch.

Die bewoording is eenvoudig genoeg: "de aan de Zuijd zijde van voorsz: berg geleegene plaatsen onder Swellendam Sullen behooren".

Vyf jaar later kyk dieselfde Raad terug op daardie besluit en beskryf die berg as iets wat "als tot de Scheijdsmuur" geneem is, as die skeidsmuur. Niemand het iets opgemeet nie. 'n Bergreeks dien as die grens van die kolonie se administrasie omdat dit daar is en omdat dit vanselfsprekend is.

Dit is die eerste ding wat die Kompanjie se rekords oor hierdie grond sê. Nie wie daarop gewoon het nie. Aan watter kant van die berg dit lê.

'n Amptenaar agter die Koup

Op 17 Mei 1774 stel die Raad veldkorporaals aan vir die buitedistrikte, en die lys is die moeite werd om heeltemal te lees vir die aardrykskunde wat dit as vanselfsprekend aanvaar:

David Schalk van der Merwe, in 't Camdebo's veld. Adriaan van Jaarsveld Albertsz, op den Sneeuwberg. Charl Marais, onder langs den Sneeuwberg. Jacob de Clercq, In 't nieuwe veld agter de Coup. Nicolaas van der Merwe, in 't bockeveld agter den Witsenberg.

In 't nieuwe veld agter de Coup. Die Nuweveld agter die Koup, met 'n man aangestel om daar bevel te voer.

Dit is die distrik onder sy eie naam, drie jaar voordat die trekboere na verwagting oor die Swartberg gekom het na die water by De Claar Stroom, en sewe-en-sestig jaar voor die grondbriewe. Die Koup was nie leeg nie en dit was nie onbekend nie. Dit was 'n plek waar die Kompanjie gemeen het 'n korporaal nodig is.

Die spelling is waarom die naam maklik is om mis te kyk. Die klerke het Coup geskryf, en die vorme waarop die distrik vandag antwoord, Koup en Gouph, staan nêrens in die Kompanjie se notules nie.

Die manne agter Bruijnshoogte

Die volgende jaar skryf die grens aan Kaapstad, en op 11 Julie 1775 bestee die Raad byna 'n hele dag daaraan.

'n Heemraad is uitgestuur om die weiplase "in 't Camdebo en omtrent de bruijns hoogte leggende Veeplaatsen" te gaan besigtig, en hy gaan met 'n bepaalde opdrag. Daar was 'n staande bevel van die regering "van zig niet agter de Bruijns hoogte ter needer te zetten", om nie agter Bruijnshoogte te gaan sit nie, en hy moes vasstel of dit nagekom word.

Dit is nie. Hy kry nege huishoudings oorkant die streep, met hul gesinne en hul vee: Lowies Nel, Jacobus Potgieter, Frans Labuschagne, Willem Prinslo die oue, Hendrik Krieger, Claas Prinslo die jonge, Hannes en Hendrik Kloppers, en Jan Nortje die oue. Hulle sê vir hom hulle het geen keuse gehad nie, en het gegaan "weegens gebrek ter bekooming van goede plaatsen", uit gebrek aan plase goed genoeg om op te lewe, in weiding en in water.

Daarna skryf hy neer wie op en teen die Sneeuwberg gaan sit het: Pieter Nel, Jan Coetser die oue, vier Bothas, Hilligert Muller, Cornelis Besuijdenhout wijnandsz, en Jan Oosthuijsen d'oude en Jan Oosthuijsen de jonge. 'n Oue en 'n jonge van dieselfde naam, wat in hierdie tydperk byna altyd 'n pa en sy seun beteken.

Die volgende vraag wat hy hulle stel, is die een wat 'n lys in 'n situasie verander. Die jongste grenslyn tussen Stellenbosch en Swellendam het hierdie mense binne die Stellenbosse distrik gelaat, so waarom het hulle hul nie daar laat inskryf nie? Byna almal antwoord dat hulle dit lankal wou doen, en al by Swellendam aansoek gedoen het om die attestasies wat die oorgang moontlik sou maak. Swellendam het geweier. Coert Grobbelaar en Cornelis Besuijdenhout sê hulle is twee keer geweier.

Hulle het dus op die een magistratuur se grond gewoon en op 'n ander se boeke gestaan, deur daardie tweede magistratuur se eie keuse.

Die setlaars se eie versoekskrif word binne die resolusie aangehaal, en dit is die enigste plek in hierdie rekords waar die grensmense in hul eie stem praat. Hulle wou nie verskuif word nie. Hulle vra om die plase waarop hulle sit "van d' E: Comp:n in leening" te behou, in leen van die Kompanjie, en hulle pleit dat hulle baie min het:

veele deeser Ingeseetene agter de bruijnshoogte leggende Personen geen hondert Schapen en Vijftig beesten zijn bezittende

Baie van die inwoners agter Bruijnshoogte besit nie honderd skape en vyftig beeste nie. Die Raad gee vir hulle hul grense en skuif die limiete van Stellenbosch en Swellendam uit tot by die Visrivier en die Bosjesmansrivier.

Die Sneeuwberg is nie hierdie distrik nie, en daar is 'n getuie uit die tyd self wat sê waar dit lê. Anders Sparrman het daardie selfde seisoen deur die binneland gereis, en hy plaas die reeks sonder omhaal: die Sneeuwbergen "lie to the north of Camdebo". Dit is sowat tweehonderd kilometer noordoos van die Koup.

Dit was teen daardie tyd bewoonde wêreld. Sparrman het die laer hange "inhabited the year throughout" gevind, met die koloniste wat afkom na die Camdeboo-vlaktes toe wanneer die winters op die hoë grond te straf word. Nie een van die dorpe waarmee 'n leser dit sou plaas, het toe al bestaan nie: die drosdy van Graaff-Reinet kom elf jaar ná hierdie lys, en Murraysburg tagtig. Die wêreld is genoem na sy berge en sy veld, en dis hoe hierdie manne daarop geplaas is.

Hulle was dus op die noordelike grens en nie in die Koup nie. Hulle belang hier is dat hulle op die pad was wat daarheen gelei het: dieselfde geslag, dieselfde soort besit, dieselfde versoekskrif.

Wat die kaartmaker vertel is

Sparrman het sy kaart van die kolonie in 1779 uitgegee, geteken uit daardie reise van 1775 en 1776. Dit was die eerste ernstige poging om die binneland te wys, en dit strek ver verby waar hy self was.

Tussen die Rogge Veld en Cango staan Kau Veld geletter. Noordoos daarvan, tussen die Kau Veld en die Camdebo Veld, staan Anthon Veld. Albei lê op die wêreld langs hierdie distrik se noordekant.

Albei name staan ook in sy boek, een keer, en wat hy daaroor sê is die punt. Waar hy die Camdeboo beskryf, wat hy nooit bereik het nie, gee hy die twee paaie waarlangs 'n reisiger van daar af Kaap toe kon kom: "From the information and accounts that were given me, I have laid down in my map two different roads… The north road is said to go to Anthon-veld, Kau-veld, and Bokke-veld."

Is said to go. Hy is vertel. Hy wou die Sneeuwberg en die Camdeboo besoek en het dit laat vaar toe siekte onder die perde deurgeslaan het, sodat die hele noordelike helfte van daardie kaart ander mense se kennis is, neergeskryf deur 'n Sweed en in Stockholm gegraveer. Nie een van die twee name staan in die Kompanjie se notules oor die honderd-en-veertig jaar wat hulle loop nie, waar elke Anthon 'n man is en nooit 'n plek nie.

Kau is 'n aanneemlike manier om die naam te skryf wat die klerke as Coup geskryf het, en op sy pad val dit tussen die Camdeboo en die Bokkeveld, wat is waar die Koup lê. Dit is die moeite werd om raak te sien en nie die moeite werd om te beweer nie. nog onseker

Wat die blad wel duidelik wys, is hoe vinnig die papier besig was om by te kom. Die kaarte wat uit Kolbe en Valentyn se verslae gemaak is, 'n geslag vroeër, vul dieselfde wêreld met die name van Khoi-groepe: Hessequas, Attaquas, Cabuquas, Sussiquas, Gauris, Odiquas. Hulle wys glad geen Hollandse weidistrikte in die binneland nie, en agter die kusreekse is dit grotendeels leeg. Vyftig jaar later het Sparrman s'n Rogge Veld, Kau Veld, Camdebo Veld en Sneeuwbergen, en die Khoi-name het weggedun. Die wêreld het in daardie tyd nie verander nie. Wie dit neergeskryf het, het.

Wat 'n huishouding werd was

Jan Oosthuijsen d'oude was dood teen die laaste dag van Maart 1780, toe sy weduwee 'n lys ingegee het van wat hy nagelaat het. Sy het haarself Ana Boota geteken, en die klerk skryf boaan die bladsy: "Ana Boota wedewe van Jan Oosthuijse de oude ik heb mijn goed alle met regt late opschrijve van twee gloofbaare mensche".

Vyftig beeste. Driehonderd agttien skape. 'n Halfslyt wa, 'n kis, twee potte, 'n meelsif, 'n botervat, 'n karring, vier vurke, vier borde, 'n bulsak, 'n kombers, 'n ketel. 'n Paar silwer gespes en 'n paar silwer handknope, en 'n ploegbalk. Daarteenoor 'n skuld van 65 riksdaalders vir winkelware.

Daar is geen huis op die lys nie, geen leningsplaas by die naam genoem nie, en niemand in slawerny nie. Dit is die hele boedel van 'n man wat jare lank op die grens was, en dit pas in een paragraaf.

Die buurman wat sy merk onderaan gemaak het, was Cornelis Besuijdenhout, wie se naam op die lys van 1775 onmiddellik voor die twee Oosthuijsens staan.

Twaalf jaar later, in September 1792, word dieselfde soort dokument opgestel vir Johanna Petronella Oosthuijsen, wat met die landbouer Rudolph Johannes Brits getroud was en ses kinders tussen een en twaalf jaar oud nagelaat het. Haar boedel begin met wat haar pa s'n nie gehad het nie: "Een opstal staande op de lenings plaats gen:t de Groote Dam geleegen agter de Sneeuwbergen", op 333 riksdaalders geskat. Een-en-veertig trekosse, sewentienhonderd aanteelskape, twee halfslyt waens, ses gewere, en twee meulstene met hul spil.

Twee geslagte, twaalf jaar uit mekaar, op dieselfde grens. Die tweede een het 'n huis gehad.

'n Lyn wat met riviere getrek is

Teen 1786 het die Kompanjie ophou om die berg as muur te gebruik en begin om water te gebruik.

Op 19 Julie daardie jaar stig die Raad die drosdy van Graaff-Reinet en omskryf wat dit dek. Die westelike grens loop met die Klein Leeuwen Rivier af van sy oorsprong in die Nuweveldberge tot waar dit by "de Gumka ofte grote Leeuwe Rivier" aansluit, dan met daardie rivier af tot by die Swartberg, dan langs die noordoostelike kant van die berg tot by die Brakke Rivier, en van daar met die Gamtoos tot by die see. In die ooste loop dit met die Tarka en die Baviaansrivier tot by die Groot Visrivier.

Lees dit stadig en dit is 'n beskrywing van hierdie wêreld van buite af. Die Gamka word die Groot Leeu genoem, een rivier onder twee name. Die Swartberg is nie meer 'n muur nie maar 'n flank om te volg. En die lyn eindig by 'n Brakke Rivier, êrens langs die berg se noordekant.

Ses jaar later versoek 'n burger met die naam Johannes Jacobus Swanepoel die Raad oor 'n weiplaas wat hy in Maart 1790 "in Leening" van die Kompanjie gekry het, "zeekere Veeplaats genaamd de Brakke Fontein gel: agter de Swarte berg". Hy was veertien maande agter met die rekognisiegeld en wou hê die skuld moes afgeskryf word en die plaas as verlate aangeteken word. Hy het met 'n kruis geteken.

Watter Brakke Fontein, en waar, is nie vasgestel nie. Die versoek is na die landdros van Graaff-Reinet verwys as die amptenaar in wie se distrik dit lê, en daar is vandag geen plaas met daardie naam in die afdeling Prins Albert nie. nog onseker

Leeg gestaan

Op 31 Augustus 1791 kry die Raad 'n syfer.

'er wel hondert en meer plaatsen verlaten en onbewoond zijn weegens de onveiligheid der Bosjesmans, zoo als 't gansche nieuwe veld de Coup een gedeelte van de Sneeuwbergen de Tarka

Meer as honderd plase verlate en onbewoon. Die hele Nuweveld, die Koup, 'n gedeelte van die Sneeuberge, die Tarka. Dieselfde dokument beskryf hoe 'n knegt met agt gewapende manne en 'n trop hamels twee dae lank op die openbare pad by die Chamka, die Gamka, opgehou is.

Die woord wat die klerke gebruik is Bosjesmans, en die mense na wie dit verwys is die /Xam, wie se land dit was voordat enigiets daarvan aan iemand geleen is. Wat die Raad as 'n veiligheidsprobleem aangeteken het, was die verste punt van 'n oorlog wat dit dertig jaar lank deur die kommandostelsel gevoer het. Sparrman, wat in daardie selfde dekade gereis het, skryf in een sin neer wat die kommando's gedoen het, en hy versag dit nie: die bosjesmen, skryf hy, word "pursued and exterminated like the wild beasts, whose manners they have assumed. Others of them again are kept alive, and made slaves of."

Die honderd leë plase is die een kant daarvan. Die ander kant staan nie in hierdie notules nie, want die Kompanjie se klerke het dit nie neergeskryf nie.

Die sewentien jaar tussen die korporaal en die telling loop dus een rigting. In 1774 is die Koup 'n pos. In 1791 staan dit op 'n lys van veld waarin niemand woon nie.

En toe 1841

Die Kompanjie het die Kaap vier jaar ná daardie telling prysgegee, en wat met hierdie grond gebeur het tussen die verlating van die 1790's en die opmetings van die 1830's, staan nie in die rekords wat hier bymekaargemaak is nie.

Wat wel gesê kan word, is dat die grondbriewe van 15 April 1841 nie die begin was waarvoor mense dit later aangesien het nie. Dit was die oomblik toe 'n distrik wat reeds benoem, begrens, beset, leeggemaak en weer beset is, uiteindelik as eiendom neergeskryf is. Die oudste leningsplaas in die distrik, Kweekvallei, is nege-en-sewentig jaar voor daardie dag deur Zacharias en Dina de Beer geneem, in 1762.

Die Oosthuizens staan in nie een van hierdie dokumente op hierdie grond nie. Sover die rekords wat hier bymekaargemaak is strek, was die familie in die 1770's nog tweehonderd kilometer na die noordooste, en die twee Jan Oosthuijsens van die Sneeuwberg-lys was op 'n ander grens in 'n ander distrik. Die Koup is deur ander mense geadministreer, beset en verlaat terwyl hulle dieselfde elders gedoen het.

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.