Die Franse Sterrewag

Ses Europese lande soek sewe jaar lank na 'n suidelike hemel, bou 'n werkende sterrewag op 'n skaapplaas by Zeekoegat, en gaan dan Chili toe. Dit is die derde keer dat die buitewêreld na hierdie een plaas kom vir iets wat dit nêrens anders kry nie - ná die goud en die fossiele - en die derde keer was die antwoord weer amper.

Zeekoegat, 1954–1996

Langs 'n grondpad wes van die N12 staan 'n bordjie: French Observatory. Dit is verweer, niks verklaar dit nie, en die meeste mense wat verbyry, ry sonder om stadiger te word. Agter daardie bordjie lê die rede waarom ses Europese lande sewe jaar lank na die lug bo 'n Karoo-skaapplaas gekyk het, en toe Chili toe is.

Waarom hier

Die probleem was eenvoudig en dit het nie oor Suid-Afrika gegaan nie. Teen 1954 kon die Europese sterrekunde net die helfte sien van wat sy wou sien. Die Magellaanse Wolke, die middelpunt van ons eie sterrestelsel, die grootste deel van die interessante hemel, dit lê alles in die suide, en suid van die ewenaar was daar geen Europese instrument die naam werd nie.

Op 26 Januarie 1954 het sterrekundiges uit ses lande in Leiden vergader om iets daaraan te doen: België, Frankryk, Duitsland, Nederland, Swede en Groot-Brittanje. Brittanje het in Oktober 1956 onttrek en eerder 'n Statebond-teleskoop in Australië nagejaag. Die res het die European Southern Observatory geword.

Suid-Afrika was die voor die hand liggende plek en almal het dit van die begin af aanvaar. Daar was reeds Harvard se Boyden-stasie naby Bloemfontein, Leiden se suidelike stasie op Johannesburg en later by Hartebeespoort, die Radcliffe naby Pretoria, en Brittanje se Royal Observatory aan die Kaap. Maar elkeen van hulle het naby 'n stad gestaan, en 'n stad is juis wat 'n teleskoop nie kan hê nie. ESO wou sy eie grond hê, ver van enigiemand se ligte af.

Hulle het dus kom soek na die leegste, droogste, stilste plek wat hulle kon kry, wat een manier is om die Koup te beskryf.

Vier jong mans van 'n skip af

Die eerste geselskap het in Oktober 1955 op die Zuiderkruis, die Suiderkruis, uitgevaar en op 6 November geland: G. Courtès uit Frankryk, J. Dommangel uit België, H. Elsässer uit Duitsland en Ch. E. Heynekamp uit Nederland. Hulle het byna dadelik proefstasies begin opslaan.

Hulle het Graaff-Reinet gaan bekyk, en Beaufort-Wes, die Hantamsberg by Calvinia, Laingsburg, Willowmore, die Rooiberg by Calitzdorp, die Swartberg. Ná drie maande se soek was daar twee oor: die Nuweveld-plato sowat 35 km noordwes van Beaufort-Wes, en Zeekoegat.

Die Franse span het Zeekoegat gevat. Die Duits-geleide span het die Nuweveld gevat en op Klawervlei gebly. Die eerste verslag is in Januarie 1956 Europa toe.

Die koepel

Die bouwerk het in 1958 begin. Wat opgegaan het, was 'n silindriese gebou met 'n koepel, en daarin 'n 40 cm objektiefprisma-refraktor, die Grand Prism Objectif, 'n presiese kopie van die instrument op Marseille, waarmee radiale snelhede gemeet is. Teen die middel van 1961 het dit ten volle gewerk. Daar was personeelhuise en 'n kantoor. Mettertyd is die Duitse terreine op die Nuweveld gesluit, en teen daardie tyd was dit duidelik dat Zeekoegat nie meer 'n toetsterrein was nie, maar 'n sterrewag wat werklike resultate lewer.

Tussen Julie en September 1963 het hulle die pas ontwikkelde Siedentopf-turbulentesel-tegniek hier en op Flathill laat loop, 'n manier om die vinnige temperatuurflikkerings in die lug te meet wat 'n ster laat verdof, en dit het goed gewerk.

Die werk het 'n besondere soort mens gevra. Gekwalifiseerde sterrekundiges het die grootste deel daarvan gedoen, maar die finale toetsprogram wou mense hê wat kon improviseer, self kon regmaak, en lang rukke onder ruwe omstandighede ver van almal af kon uithou. Iemand het uitgewerk dat daardie posbeskrywing op 'n ambisieuse padvinder pas, en twee is toe doodgewoon uit Holland gestuur. Albei het later permanente ESO-loopbane in Suid-Amerika gehad.

Jonk en baie ver van die huis af, het hulle ook begin om die donkies te tel wat van elke stasie af sigbaar was, as 'n maat van hoe afgeleë dit is. Dít het in die verslae beland. Uiteindelik het 'n edik uit Europa gekom wat hulle beveel het om die donkies uit te laat.

Die seuntjie wat dit gekry het

Rondom 1963 het 'n tienjarige, Eric Swanepoel, in die veld rondgekrap terwyl sy pa, 'n sweiser, gewerk het vir 'n maatskappy wat die stuk N12 tussen Beaufort-Wes en Klaarstroom gebou het. Hulle werkswinkels en woonkwartiere was omtrent 'n kilometer van Zeekoegat af.

Hy het 'n ronderige wit gebou in die verte gesien, anders as enigiets wat hy nog teëgekom het. Sy ouers het gesê dis 'n sterrewag. Dit was lank nie genoeg vir hom nie, en hy is self gaan uitvind dat daar "a big, big telescope inside" is.

Toe die geluk: in die winkeltjie op Zeekoegat loop hy en sy ouers hulle vas in 'n familievriend van Aberdeen wat toevallig by die sterrewag gewerk het, en wat hulle daarheen genooi het. Eric het die teleskoop gesien. Deur kyk mog hy nie. Die foto's was 'n teleurstelling, prente van swart kolletjies. En hy was heeltemal in sy skik toe die vriend aanbied om die seëls van al die buitelandse pos vir hom te bêre.

Vyftig jaar later het hy gaan soek na wat dit was, en dít is hoe 'n goeie deel hiervan hoegenaamd bekend is.

Chili

Op die ou end was die hemel bo die Andes net beter. Cerro Tololo het iets soos veertig persent meer helder nagte as Zeekoegat gehad, en Chili se temperatuurskommelings was veel kleiner, wat swaarder weeg as helder nagte, want stil lug is wat "good seeing", goeie sigtoestande, beteken. La Silla het gewen. Die Zeekoegat-teleskoop is opgekis en Suid-Amerika toe gestuur. Die Suid-Afrikaanse projek is uiteindelik in 1996 gesluit.

Adriaan Blaauw, wat van die begin af daarin was, het geskryf dat die oorskakeling

did not pass without bewilderment to the young astronomers and their collaborators who worked in South Africa. Their disappointment was undeniable, and they could not help but ask whether their years of effort had been wasted.

Hy het bygevoeg dat die teleurstelling plek gemaak het vir die oortuiging dat die besluit reg was. Albei is gewoonlik tegelyk waar.

Waar dit hoort

Dit is verleidelik om dit as 'n rariteit weg te bêre. Europeërs 'n rukkie op 'n Karoo-plaas, en toe weg. Dit lees beter as die derde keer dat dieselfde ding gebeur.

Drie keer het die buitewêreld na hierdie een plaas gekom vir iets wat dit nêrens anders kon kry nie, en elke keer was die antwoord amper:

• Goud, in 1871 en weer in 1891. Vyfhonderd delwers, 1 042 kleims en 504 ons.

Sien S002.

• Fossiele, deur Roy Oosthuizen se museum op Zwartskraal, en hierdie een het wel deurgekom,

omdat die grond werklik iets van wêreldgehalte gedra het en 'n boer met 'n goeie oog dit raakgesien het. Sien S004.

• Sterre, van 1958 tot in die 1960's, en toe Chili.

Wat al drie in gemeen het, is dat die Koup se leegheid sy bate is. Niemand het hierheen gekom om te boer nie. Hulle het gekom omdat niks in die pad staan nie, geen deklaag oor die fossielbeddings nie, geen ligte nie, geen mense nie. Dieselfde ding wat dit swaar maak om hier 'n bestaan te maak, het dit drie keer 'n lang reis werd gemaak.

En die kerkie wat Frederick Simon Oosthuizen in 1906 gebou het, omdat 'n gemeenskap op sy plaas opgekom het en Prins Albert te ver was om te ry, staan vandag nog, terwyl die koepel 'n dop is en die delwerye gate in die veld. Sien S003.

Nog oop

• Die presiese plek van die stasie. Die bordjie staan nog en daar bestaan foto's uit 1962,

maar geen koördinaat daarvoor word hier gehou nie en nie een is vasgepen nie. Dit kry geen kaartspeld voordat dit teen 'n opmeting of 'n lugfoto vasgestel is nie.

• Wie het Zeekoegat in 1958 besit, en op watter voorwaardes? Iemand het iets geteken wat ESO

laat bou het. Daardie papier sou 'n familienaam in hierdie storie inbring, en op die oomblik het sy nie een nie.

• Plaaslike name in die ESO-rekords. Die finale toetsprogram het op plaaslike

entoesiaste staatgemaak om weerkundige data in te samel. Dit sou Prins Albert- en Klaarstroom-mense wees, en nie een van hulle word in die kameo genoem nie.

Waaroor hierdie storie gaan

• set on Zeekoegate

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

1. Rose Willis & Doreen Atkinson, "Zeekoegat: Explorations in the Koup Karoo" (2022) Karoo Development Foundation38pp cameosien dit aanlyn →

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.