Die Prins Albert-goudstormloop

'n Erdvark krap in 1871 'n goudklont op Spreeuwfontein uit; twintig jaar later tel 'n skaapwagter 'n tweede een op en vyfhonderd mense daag op. Uit 1 042 kleims kom 504 ons. Die delwersdorpie het Gatsplaas geheet, na daardie eerste gat.

Spreeuwfontein, 1871–1892

Byna elke bron agter hierdie bladsy is in Engels: die Hobart-koerant, Bain se verslag, die Zeekoegat-kameo, Gillet se gidsboek, die 1905-berig in die Courier. Die aanhalings bly daarom in Engels net soos hulle gedruk is. Om hulle in Afrikaans oor te vertel en dan tussen aanhalingstekens te sit, sou 'n vertaling vir 'n bron laat deurgaan.

'n Erdvark grawe 'n gat

In Augustus 1871, op die plaas Spreeuwfontein in die Prins Albert-afdeling, het 'n erdvark vir hom 'n gat gegrawe. In die grond wat hy uitgekrap het, het 'n goudklont gelê wat twee en 'n half ons geweeg het: rond, watergeslyp, met kristalle aangekoek.

Die jong Lodewyk Bothma het gedink dis 'n skaapkeutel en dit eenkant toe geskop. Toe kyk hy weer, besluit dis 'n klip mooi genoeg om vir sy ma huis toe te vat, en sit dit in sy sak. Sy het gedink dis "queer" en dit vir haar man aangegee, wat dit op 'n kas gaan neersit het.

Prins Albert se Siviele Kommissaris Collard en dr. White het uitgery na die skaappaadjie bo die droë rivierloop waar dit gelê het. 'n Khoi-man het gesê hy het ook 'n klont gekry, maar dit het uit sy bandelier geval, en daar het daardie storie doodgeloop.

Die nuus het geloop, soos nuus maak. Sir Richard Southey, die Kaapse Koloniale Sekretaris, 'n man wat vier jaar tevore die Eureka-diamant in die Parlement opgehou en gesê het "gentlemen, this is the rock on which the future success of South Africa will be built", het 'n ondersoek gelas.

Drie man het gaan kyk, met 'n drywer, Hendrick: dr. William Guybon Atherstone, die Grahamstadse geneesheer-geoloog wat daardie eerste diamant uitgeken het; Thomas Bain, padingenieur en seun van Andrew Geddes Bain; en dr. E.J. Dunn, die regeringsgeoloog.

Teen die tyd dat hulle daar kom, het Bothma die klont vir £5.50 aan Samuel "Saamie" Luttig verkoop. Niemand in die Luttig-familie weet wat daarvan geword het nie.

Atherstone het sy uitspraak vroeg in 1872 voor die Kaapse Wetgewende Vergadering gelê: die gesteentes is te jonk om 'n produktiewe goudveld te dra. Hy het ook voorgestel dat die regering 'n £5 000-beloning aanbied vir enigiemand wat 'n werklike goudveld in die Kaap kry, "the best and least expensive way of discovering gold in the Colony."

Die soutbewering

Maar Atherstone het verder gegaan as "te jonk". Hy het vermoed die klont is gesout, Kaliforniese of Australiese goud wat op die plaas geplant is. Bain het verskil, en kon sê waarom.

Dunn, wat die Port Elizabethse firma Barry and Nephews later teruggestuur het, was nog reguiter. "There is not a trace of gold there," het hy gesê, en oor die klont self:

It bears conclusive evidence of having been in human possession prior to discovery. It is well rounded with the exception of the smallest end which has been broken off sharply. This indicates it must have been broken off by human agency — this never occurs in alluvial gold.

Die klont waarmee die Prins Albert-goudvelde begin het, het dus dalk nooit uit daardie erdvarkgat gekom nie. Niemand het dit ooit uitgemaak nie. Twintig jaar se stilte het gevolg.

Die tweede klont

In 1891 tel 'n skaapwagter, Jan Koevies, Korries in party weergawes, 'n klip op met 'n bietjie geel aan.

Hy het dit na die plaaseienaar John Müller gevat, wat gemeen het 'n koeël het die klip getref. Müller het dit vir Piet du Plessis gewys, wat op Zeekoegat geboer het. Du Plessis het geweet wat dit is. 6 dwt 23 grein.

Hierdie keer het niemand vir 'n geoloog gewag nie.

(Die skaapwagter se naam is opgeteken, en vir 'n Karoo-plaaswerker in 1891 is dit iets om raak te sien. Alles wat volg: die vyfhonderd delwers, die sindikate, die dorpie, begin by Jan Koevies wat buk.)

Die stormloop

Teen laat Julie het manne met koevoete op die grond gewerk, en op 28 Julie skryf die Koloniale Geoloog sy verslag op Prins Albert. Drie weke later word daardie verslag in Hobart, Tasmanië gelees.

Mr. Bain, Colonial Geologist, reports relative to the Spreeuwfontein gold-fields, in the Prince Albert division, that finds in the bottom layers of drift sand and crevices of the Waterfall River amounted to 3 oz. 12 dwt. 17 grs. of alluvial gold, including four nuggets, weighing respectively 1 oz. 15 dwt. 10 gr., 4 dwt. 1 gr., 2 dwt. 10 gr., and 2 dwt. 16 grs. In a trial which he made while there with three men he found 7 dwt. 7 gr. in about three hours… giving a total of both finds of exactly 4 oz. of gold.

— The Mercury, Hobart, 20 Augustus 1891

Die werk was vlak en het byna niks gekos nie: "In crevices of the bed-rock or shoals in the creeks, which are easily prised out in conveniently-sized blocks with crowbars without the aid of explosives, three men in one and a half days got about 3 oz. of gold, including a nugget weighing 1 oz. 15 dwt."

Bain het toe gedoen wat geoloë in 1891 oral gedoen het: 'n baie groot sirkel getrek. Hy het van die Dicynodon-lae af geredeneer, die Karoo se fossielhorisonne, wat hy goed geken het. Hy het 1889 saam met die paleontoloog H.G. Seeley op die fossielterreine gewerk. Van daar af trek hy die veld wes tot in Boesmanland en oos tot by King William's Town: 'n gemiddelde breedte van vyftien myl oor 8 100 vierkante myl Karoo.

Daardie jaar kom hy terug saam met sy skoonseun Henry Miller Oakley, inspekteur op die Millwood-goudveld naby Knysna, wat met Bain se dogter Frances getroud was. Saam het hulle 'n oorwoë skatting van die werklike goudhoudende rif gepubliseer:

Agttien vierkante myl.

Bain se eie verslag van 31 bladsye, The Nuggets of the Gouph and the Prince Albert Gold Fields, verskyn dieselfde jaar by Juta. Die pers het met die 8 100 geloop. In die verslag staan 18.

Dan die twee sinne wat presies sê watter soort gebeurtenis dit was:

Cape Town is largely interested in the new fields. Several syndicates have been formed for the purpose of acquiring claims on the farms when the proclamation shall have taken place, and a large number of gentlemen have journeyed down to the auriferous district during the past week. Men without means are warned from journeying to the scene of the discoveries for the present, or at least until the fields shall have been proclaimed.

En uit Beaufort-Wes, die dag tevore: "The excitement here regarding the Prince Albert goldfields is growing. The fields are only 10 hours from Beaufort West over a fairly good road, which the Divisional Council will put into perfect order shortly."

Sindikate wat in Kaapstad vorm. 'n Afdelingsraad wat belowe om die pad reg te maak. Die armes wat gewaarsku word om liewer tuis te bly.

Die grond word oopgestel

Op 4 Augustus 1891 is 19 050 morg van Spreeuwfontein vir die publiek oopgestel.

Dít is nie 'n ronde getal nie, en dit is nie 'n skatting nie. 19 050 morg 449 vierkante roede is die presiese grootte van Gedeelte 1 van Spreeuwfontein, in 1850 onder akte 1850-16-167 van die ouerplaas afgesny en in die Landmeter-generaal se eie aftrekkingstabel agterop die 1834-kaart aangeteken. Wat vir die delwers oopgestel is, was 'n bepaalde stuk grond, opgemeet, met 'n titel op sy naam.

Vyfhonderd mense het gekom. Hulle het 1 042 kleims afgepen en geregistreer.

Op 20 September 1891 is 'n verdere 3 898 morg by die publieke delwerye gevoeg, weer presies die syfer wat die opmetingsrekenkunde vir die Restant van Spreeuwfontein gee nadat Gedeeltes 1 en 2 afgetrek is.

Dit was nooit een plaas nie

Die stormloop word gewoonlik as Spreeuwfontein vertel, en dít is waar die grond geproklameer is en waar die dorpie opgegaan het. Maar daar is baie wyer geprospekteer as wat geproklameer is. Manne het ook Vrischgewaacht, Hartebeesfontein, Zeekoegat self, Modderdrift, Ganzekraal en Toornitzkraal omgekeer, en oor Heuningkop by Leeu-Gamka was daar ook heelwat opgewondenheid. [SRC-068]

Goud is ook op Rietfontein gekry, omstreeks 1858 aan J.S. de Villiers toegeken. Hy het daarvoor aansoek gedoen om 'n sterk standhoudende fontein wat lank 'n staan- en weiplek op die vroegste noord–suid-roete was. Die plaas is vernoem na die rietbos by die water. Van daardie delwerye is nog op die grond te sien.

En die twee vernaamste terreine was nie eens dieselfde soort delwery nie. Spreeuwfontein was alluviaal, spoelgoud wat in ou riviergruis kom lê het en met 'n koevoet uit die nate van die klipbank gewip is. Klein Waterval is vlak in die klipbank self uitgegrawe, deur lae met volop kwartsare wat heel moontlik die bron van die goud was. Niemand het ooit die aar gekry nie.

Gatsplaas

Lodewyk Bothma, wat die plaas besit het, het gedoen wat plaaseienaars doen wanneer vyfhonderd mense opdaag: hy het 'n dorpie uitgelê.

Hy het die plek Gatsplaas genoem, gat, want dít is waar die eerste klont gekry is. Nie die delwerye in die algemeen nie: daardie gat, die erdvark s'n, twintig jaar tevore.

Hy was nie die enigste een met so 'n plan nie. N.J. Gillet, 'n Kaapstadse ingenieur wat 'n belang in Spreeuwfontein bekom het, wou sy eie dorp stig en dit Gilletville noem. Gillet het die gidsboek geskryf en die pikke, grawe, vysels en stampers, boortjies, hamers, draagbare smidsvure en prospekteerpanne verkoop, en ook die opvoubedsteds, matrasse, wasstande en onderklere. Dit was Gillet wat verklaar het:

"There is no word in our language expressive enough to convey an idea of the richness of the Prince Albert Goldfields."

Bothma se Gatsplaas het gewen.

F. Brazier, 'n Prins Albert-afslaer, het die dorpsgebied aangelê. Prins Albert se hotelier Jan Haak het die eerste sinkplaat-en-hout-gebou opgesit. Thomas Vinson het 'n winkeltjie oopgemaak, 'n Duitse firma 'n slaghuis, Cole van Kaapstad 'n bakkery, en dr. Bastable 'n mediese praktyk. Kort voor lank was daar twee winkels, 'n hotel, 'n drankwinkel, barbiers, smede en ander ambagte. Pos het drie keer 'n week van Prins Albert af gekom, toe van Fraserburg Road-stasie af, en uiteindelik het 'n poskantoor oopgemaak. 'n Polisiesersant en twee konstabels het orde gehou.

Niemand het 'n kerk gebou nie. Reisende leraars het af en toe uitgekom; een was eerwaarde Guy Gething van Beaufort-Wes. (Vyftien jaar later, en 'n paar plase weg, sou Frederick Simon Oosthuizen op eie koste een op Zeekoegat bou, sien S003.)

Om daar te kom

Plaaslike sakemanne het om die verkeer geveg. Jan Haak het koetse en karre van Prince Albert Road- en Fraserburg Road-stasies af en van Oudtshoorn af laat loop, omtrent £3 3s per kop, met skerp afslag vir geselskappe van sewe. Van Fraserburg Road alleen het drie dienste die rit van drie uur geloop: K. Müller, Fuller and Coetzee, en C.W. Barnes se Welcome Line, vier tot ses muile voor 'n voertuig. Haak se roete het oor die Swartbergpas gegaan, en sy muile "seldom lasted longer than a year."

Daar was geen losieshuise nie, en die manne het tente opgeslaan. Party het naamborde daaraan gehang: "Kareeboom Villa", "Mimosa Lodge".

Die dorpie wat 'n rukkie gewerk het

Jas Bryant van die Beaufort West Courier het 'n koerant begin, The Gough Gold News. Sy plaaslike kantoor was 'n tent met 'n klein lessenaar, "the smallest publishing office in the country".

Goodman and Company het 'n klubhuis gebou, die Spreeuwville Club; sestig man het na die opening gekom en Oakley as president verkies. Dit het rookkonserte met solo's, duette en voordragte gehou.

'n Delwerskomitee het gevorm. George Goodman, H. van der Spuy, D.M. Arthur, C.F. Hitge, A.C. Hirschfield, Van der Byl, en sowat 160 man het 'n petisie om amptelike erkenning geteken. Onder die handtekeninge: H. Rich, H.E. Gold en J. Cash.

Sindikate het opgeskiet: die Good Hope Syndicate onder H. Baxter, 'n Kimberley-sindikaat, en die Prince Albert Goldfields Prospecting and Proprietary Syndicate onder voorsitterskap van Herbert Mearns, met Samuel Luttig, Jan Combrink, Jan Haak, Piet du Plessis, A. Pocock, P.H. Louw en J. O'Hare die dorpsposmeester onder sy aandeelhouers.

Onder die delwers was Sarel Alers, 'n bywoner. Hy het geredeneer dat sy mense al baie lank arm is en dat 'n vonds sy geluk kon draai. Dit was 'n kans werd. Dit het niks geword nie.

Wat uit die grond gekom het

504 ons. Dít is die amptelike totaal wat oor die leeftyd van die veld uit 1 042 kleims herwin is.

Teen die goudprys van die dag, sowat £4 5s 'n ons, het die hele Prins Albert-goudveld iets in die orde van £2 100 opgelewer, in beginsel duisend maal gedeel.

Die grootste enkele vonds was 100 ons, gehaal deur P.H. du Plessis, die oorspronklike prospekteerder. Mev. Ruby Muller, ma van Louis Muller wat Klein Waterval gehou het, het dit anders onthou: "Mr du Plessis sent away samples for which he got a few thousand pounds."

SRC-068 gee 'n syfer: £5 000. As dít reg is, het die man wat die monsters verkoop het meer as dubbel verdien as wat die hele veld uit die grond gelewer het, en hy het dit sonder 'n graaf gedoen. Du Plessis het tot heel op die einde 'n aktiewe speler gebly, wat pas by 'n man wat sy geld reeds gekry het.

En 'n verdediging van die 504 ons

Dit is maklik om 504 ons as 'n klug te lees. Een reël in SRC-068 stel die ander kant, en dit verdien om te staan:

The production of over 500 ounces in a five-month period was considerably higher than for any comparable period during the life of the Millwood or Karatara goldfields.

Millwood was 'n werklike goudveld met 'n werklike dorp en 'n myninspekteur, Oakley se eie veld. Oor dieselfde bestek daarteen gemeet, was Prins Albert nie 'n fiasko nie; dit was 'n klein veld wat opgevlam en weer gaan lê het. Wat dit doodgemaak het, is nie dat daar geen goud was nie. Dit is dat daar nie genoeg was nie, en dat niemand ooit die aar gekry het waaruit dit verweer het nie.

(Die rekenkunde vra sorg. Die 504 oz word elders gegee as die totaal vir die hele leeftyd van die veld oor 1 042 kleims. Om dit as 'n vyfmaande-syfer te lees en om dit as 'n leeftydsyfer te lees, is twee verskillende bewerings, en die bron maak albei op teenoorstaande bladsye.)

Party het darem goed gedoen. John Inner en Carpenter het 4½ oz in twee dae gehaal; H. du Plessis 5 oz en 'n klont van een ons; J. James 4 oz; en 'n man, Hugo, het 'n klont gekry wat soos 'n klein tros druiwe gelyk het. Teen £4 'n ons het dit die moeite geloon.

Teen November 1891, skaars vier maande later, was die belangstelling al aan die kwyn. Die volgende jaar val produksie tot so min as sewe ons 'n maand. Party het na skietwerk oorgeslaan, wat die gevierde "Kimberley Jock", Mike Kennedy, ingebring het, en 'n nuwe vlamlose plofstof, Roburite.

Teen 1895 was die goue droom verby en, in die bewoording van die rekord, "most claims had fallen into the hands of a few poor Coloured men." Die poskantoor het op 31 Augustus 1895 gesluit en die posmeester is terug Prins Albert toe. Die Registrateur van Kleims het in 1896 onttrek. Teen 1898 was Spreeuwfontein en Klein Waterval verlate en toegemaak, en Oakley lankal terug op Millwood.

Atherstone was in 1872 reg, en die twintig jaar se stilte tussen die twee klonte was al die tyd die regte lesing van die grond.

Die tweede geoloog, 1893

Atherstone kry die eer dat hy dit in 1872 raakgesien het. Hy was nie die enigste een nie, en die tweede uitspraak tel ook, want dit is onafhanklik en langs 'n ander pad bereik.

In 1893, twee jaar ná die stormloop, doen 'n raadgewende ingenieur, Arthur Robert Sawyer, wat twee jaar op die Selati-goudvelde in die oostelike Transvaal deurgebring het, aan die Kaapse regering verslag oor die geologie en die goudvooruitsigte van die Prins Albert-distrik. Hy het noord en oos van Tierberg gewerk, die berg sowat 20 km oos van die dorp, en dit gelees as 'n antiklien wat deur 'n sinklien van die hoof-Witteberg-reeks geskei word.

Een ding het hy mis gehad: hy het die Dwyka-konglomeraat vir vulkaniese as aangesien, en dit eers laat vaar nadat G.A.F. Molengraaff gewys het dit is glasiaal. Die belangrike ding het hy reggehad. Die vooruitsigte, was sy slotsom, is nie goed nie. [SRC-068]

In Sawyer se verslag staan wat na bewering die langste kleurdeursnee is wat nog ooit in Afrika gedruk is: "Ideal geological section from the Indian Ocean to Fraserburg". Kort daarna is hy noord om vir Cecil John Rhodes na Masjonaland se goudvelde te gaan kyk, en in 1895 het die ZAR-regering hom aan die hoof gestel van die kommissie wat sy mynregulasies geskryf het.

Een-en-twintig jaar uit mekaar het twee geoloë met niks in gemeen na hierdie grond gekyk en dieselfde ding gesê. Tussenin het vyfhonderd mense in elk geval gekom.

(’n Derde en vierde verslag bestaan en is nie gelees nie: die Geologiese Landmeter Andrew Wyley, en 'n voorlopige opname van die Oudtshoorn- en Prins Albert-distrikte deur G.S. Corstorphine en A.W. Rogers vir die Geologiese Kommissie.)

Sespennies vir 'n kaart van die kleims

Gillet was nie die enigste een wat haastig was om te druk nie. Sydney Cowper het 'n boekie van tien bladsye gemaak, The Prince Albert Goldfields with Map, en dit vir sespennies verkoop.

Sy kaart is die nuttiger van die twee dokumente, want dit wys hoe die veld werklik afgepen is. Die groot kleims behoort aan Danie du Plessis van die Early Bird Syndicate. Daaromheen lê klein kleims met die name wat delwers aan dinge gee: Watson's Peg, Eyre's Shaft, Saunders's Shaft. Die grawery is by Main Creek en One Speck Creek. [SRC-068]

One Speck Creek. Iemand het dit vernoem na wat hy daarin gekry het.

Nog een opvlamming, 1905

Op 6 Februarie 1905 het een van die grootste openbare vergaderings wat nog op Prins Albert gehou is, die hofsaal volgemaak om 'n vars vonds naby Zeekoegat te bespreek, "only five hours ride from town." Die Courier het dit byna woordeliks neergeskryf, en dit lees soos 'n dorp wat sy humeur verloor:

N.C. van der Hoeven: "I fear Mostert and Du Plessis, on whose land the gold was found, aim to ignore us and float a company in Beaufort West." Inwoners het gemompel: "Prince Albert will be left in the lurch." F. Fischer: "We've slumbered long enough. It's time to be up and doing. We must mine the gold, if we don't others will." S. Koch: "We must not be duped and kept in the dark." J.N. Combrink: "We have had enough of waiting. It has not yet brought us a decent water supply." — toejuiging

"So ended a dangerously fiery meeting," het The Courier berig.

Ook daarvan het niks gekom nie.

Daarna

Die naam het die goud oorleef. Agt-en-veertig jaar later, op 14 Mei 1939, het 'n distriksregistrateur op Prins Albert 'n Form of Information of a Death ingevul vir Johanna Maria Magdalena Bothma, 'n weduwee van nege-en-sewentig wat aan miokarditis en ouderdom in 'n huis in Nuwestraat gesterf het. In die blokkie gemerk intended place of burial het hy geskryf: "Gatsplaas, distrik Prins Albert."

Sy dra dieselfde van as die man wat die dorpie uitgelê het, en die informant op haar sterfkennis was L. Bothma. Gatsplaas was toe nog 'n adres waarop 'n mens begrawe kon word, lank nadat die hotel en die poskantoor weg was.

Die families het gebly. Die Mullers van Klein Waterval het op 19 Junie 1903 die gewysigde titel op die Spreeuwfontein-Restant geneem, J.C. Muller, Prins Albert folio 973, dieselfde dag waarop Varsche Fontein langsaan onder die opeenvolgende aktenommer na J.R.G. Luttig oorgegaan het.

En Vredendal, deel van dieselfde grond, is waar Frans se ma grootgeword het, en waar sy oom vandag boer.

Wat oor is

Judy Maguire, die Prins Albert-paleontoloog en -historikus, het albei mynterreine geloop: "Raw pits in the veld, and very few badly ruined built structures, none of them photogenic, are the only markers of that once exciting historic time… just visiting the sites of these old mines made me wonder just how and where they managed to get enough water to 'wash' the ore. This is a total mystery."

Die oorsprong van die goud is nooit vasgestel nie. Omdat daar nog kwarts aan party klonte vas was, was dit aargoud wat verweer het en in ou riviere ingespoel is wat eens oor die Karoo geloop het. Waar die aar was, weet niemand nie.

En daar is 'n spook. 'n Delwer wat poker speel, kom glo nog van die ou goudvelde af by die Swartberg Hotel in; ander het mynwerkersgeeste gesien wat die verlate skagte op Spreeuwfontein bewerk.

Thomas Bain

Daar is nog een draad om te trek.

Thomas Charles John Bain (1830–1893) het van 1881 tot 1888 'n pad oor die Swartberg gedryf, die pas wat uit Prins Albert uitklim en aan die Oudtshoorn-kant afsak. Dit is grotendeels met bandietearbeid gebou, teen 'n koste van sowat £14 500 en, volgens die meeste weergawes, sowat 150 bandiete se lewens. Dit het op 10 Januarie 1888 oopgegaan.

Dieselfde jaar is hy uit die Paaiedepartement gehaal en as geologiese en besproeiingslandmeter van die kolonie aangestel. Die man wat die 1891-verslag oor die goud op Spreeuwfontein geskryf het, was dus die man wat pas die pad oor die berg bo die dorp klaargemaak het.

Hy is op 29 September 1893 oorlede, op sy drie-en-sestigste verjaardag.

Vier jaar nadat die pas oopgemaak het, in 1892, het 'n veertienjarige seun, Almero Jacobus Hitge Oosthuizen, drie onderwyseresse in 'n muilkar oor Bain se nuwe pas gery, en in die maanlig huis toe gekom, kla-kla oor die gegil. (Sien S001.)

En sestig jaar nadat Bain uit die Karoo se fossielbeddings oor goud geredeneer het, sou 'n boer op Zwartskraal in dieselfde distrik, Roy Oosthuizen, fossiele optel wat goed genoeg is dat 'n 280 miljoen jaar oue haai sy naam dra: Dwykaselachus oosthuizeni.

'n Nota oor die eenhede

• 1 ons (oz) trooi = 20 pennyweight
• 1 pennyweight (dwt) = 24 grein (gr)
• Die skaapwagter se 1891-klont, "net oor ses pennyweight", was dus sowat 10,8 gram, 'n stukkie

goud omtrent so groot soos 'n ertjie.

• Die 1871-erdvarkklont, teen 2½ oz, was sowat 78 gram.
• Die hele veld se 504 oz is sowat 15,7 kilogram.

Bronne

• [DOC-0018] "Prince Albert Gold Fields", The Mercury (Hobart, Tasmanië), 20 Augustus 1891, p.3.

Bain se verslag, gedateer Prins Albert, 28 Julie 1891. National Library of Australia, nla.news-article12724926

• [DOC-0011, DOC-0012] Kaart 432/1834 en sy aftrekkingstabel, die 19 050- en 3 898-morg-syfers
• [DOC-0016] Kaart 1/1903. Klein Waterval as die Restant; die 1903 gewysigde titel aan J.C. Muller
• [DOC-0017] Form of Information of a Death, Johanna Maria Magdalena Bothma, Prins Albert,

14 Mei 1939

• [DOC-0054] Rose Willis & Doreen Atkinson, Zeekoegat: Explorations in the Koup Karoo, Karoo

Development Foundation, 2022: die volledigste weergawe, en die bron vir die soutbewering, die benoemde skaapwagter, die dorpie en sy mense

• "The Prince Albert goldfields, 1891",

Arid Areas Research and Development

• "The Karoo's mini gold bonanza",

Engineering News, 21 Februarie 2014

• "History of Prince Albert",

Karoo South Africa

• Thomas Charles John Bain, S2A3

Biographical Database of Southern African Science

Oorblyfsels van die stormloop word in die Fransie Pienaar-museum op Prins Albert gehou.

Waaroor hierdie storie gaan

• set on Spreeuw Fontein & Toornits Kraal (Spreeufontein Nr. 26)
• set on Vredendal (Spreeufontein Nr. 26 Gdlt 1)
• set on Klein Waterval (Spreeufontein Nr. 26 Restant)
• about Lodewyk Bothma
• about P.H. du Plessis
• about Thomas Charles John Bain
• about William Guybon Atherstone
• about Jan Koevies (Korries)
• about Dr Edward John Dunn
• about Henry Miller Oakley
• about Nicolas Joseph Gillet
• about Arthur Robert Sawyer
• about Sydney Cowper
• set on Klein Waterval (consolidated)

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

1. Koerant, 20 Augustus 1891 National Library of Australia / Trovenla.news-article12724926sien dit aanlyn →
2. Sterfkennis, akte entry no. 40, 14 Mei 1939 Prince Albert district registrarB.M.D.2, entry no. 40, 14 May 1939
3. Kaart se keersy, 432/1834 (verso) Surveyor-General / Deeds e-portalSG Dgm 432/1834 (verso)
4. Plaaslike geskiedenis, 2022 Karoo Development Foundation38pp cameosien dit aanlyn →
5. Verhandeling, 2003 Universiteit van Stellenbosch (SUNScholar)MA thesis, Departement Geskiedenis; studieleier Dr M Burden; April 2003; handle 10019.1/53526sien dit aanlyn →
6. Spreeuwfontein No.26 original grant diagram (1834) Surveyor-General / Deeds e-portalSG Dgm 432/1834
7. Spreeuwfontein No.26 1834 diagram - reverse: deduction table Surveyor-General / Deeds e-portalSG Dgm 432/1834 (verso)
8. Spreeuwfontein Remainder "Klein Waterval" diagram + amended title Surveyor-General / Deeds e-portalSG Dgm 1/1903
9. Form of Information of a Death - Johanna Maria Magdalena Bothma, 1939 Prince Albert district registrarB.M.D.2, entry no. 40, 14 May 1939
10. "Prince Albert Gold Fields", The Mercury (Hobart, Tasmania), 20 Aug 1891 p.3 National Library of Australia / Trovenla.news-article12724926sien dit aanlyn →

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.