← Die land

Storie · 1899–1903 · v2.3

Die oorlog bereik die Koup

The Anglo-Boer War came to these farms twice: up the road from Klaarstroom on 2 February 1901, when a running fight through Die Gang left a Boer of Scheepers's commando dead on Remhoogte; and quietly in 1903, when a woman from Tulbagh married into a Prince Albert family having buried two brothers in Natal thirty-four days apart - two brothers Deneys Reitz very probably names in Commando.

Die Anglo-Boereoorlog word gewoonlik vanuit Natal en die Vrystaat vertel, ver van hierdie plase. Tog het dit twee keer hierheen gekom: een keer met ’n kommando agterna, met die pad van Klaarstroom af, en een keer stilweg, in 1903, toe ’n vrou van Tulbagh in ’n Prince Albert-familie introu en twee dooie broers saamgebring het.

Die skermutseling by Remhoogte, 2 Februarie 1901

Gideon Scheepers het op 16 Desember 1900 saam met kommandant P. H. Kritzinger se kommando die Kaapkolonie binnegekom. Sy eerste aanval het veertien dae later gevolg, ’n trein wat by Sherborne gevat en verbrand is. Teen die einde van Januarie was sy manne in die berge suidoos van Prince Albert.

Op 2 Februarie 1901 het twee patrollies van die Prince Albert Mounted Troops na Klaarstroom gery. Hulle het op pad drie Boereverkenners gevang en was met hulself tevrede. Hulle het nie geweet dat ’n groot klomp Boere die dorpie die vorige dag beset het nie.

Hulle het ingery, dit besef, en gou weer uitgery, met die Boere agterna. Die jaagtog het hulle naby Remhoogte ingehaal, in ’n vallei tussen Klaarstroom en Prince Albert wat die distrik Die Gang noem. Dit was goeie grond vir wie dit ook al gehou het, en die Boere het dit gehou. Die jaagtog het daar gestop. Die soldate wat oor die pas gekom het, het weggekom.

Twee manne nie. Troeper S. K. Gishford van die 2de Brabant’s Horse is gedood. Lanskorporaal J. Boyd, ’n Ier wat jare in Australië deurgebring het, is erg getref en het in Wolwekloof ingekruip om weg te kruip. ’n Boer met die naam Johannes Klue het hom daar raakgeloop. Boyd het hom op kort afstand in die bors geskiet. Klue is kort daarna op die plaas Remhoogte dood. Agt Britse soldate is gevange geneem nadat hul perde onder hulle uitgeskiet is.

Johannes Klue was twee-en-twintig jaar oud en van Aberdeen.

Wat die grond sê

Daardie weergawe is nie ’n depêche of ’n hofrekord nie. Dit kom uit die beskrywing van die eGGSA-fotoalbum vir die Remhoogte-begraafplaas, wat op sy beurt ’n besprekingsdraad erken. Dit is tweedehands, en hierdie bladsy sal nie anders voorgee nie.

En dit is nie die enigste vertelling nie. Die Zeekoegat-cameo het dieselfde twee dae anders: in sy weergawe het luitenant-kolonel R. K. Parke die twee patrollies, met vyf houwitsers, teen die Kredouwpas op gestuur om die Boere uit te dryf - 'n doelbewuste verdrywing, nie 'n verraste inry nie; die mag wat hy noem, is Yeomanry, nie die Prince Albert Mounted Troops nie; en sy Johannes Kleu is 'n drie-en-twintigjarige ongewapende rebel op pad huis toe Aberdeen toe, nie 'n man van die kommando nie. Albei vertellings is tweedehands, hulle verskil oor die eenheid, oor die opdrag en oor of die man wat op Remhoogte begrawe lê 'n vegter was, en nie een word hier gekies nie. Die plaas se eie geskiedenis, De Claar Stroom, dra die cameo se vertelling.

Wat wel getoets kan word, is die aardrykskunde, en dit hou. Die graf lê op -33,2819, 22,4105. Dit is 14,5 km van Klaarstroom en 36 km van Prince Albert, 72% van die pad tussen die twee, presies waar ’n jaagtog wat by Klaarstroom begin het en voor die pas geëindig het, moes eindig.

Een ding in die weergawe weerspreek homself en bly staan eerder as om weggeruim te word. Dit sê Boyd en Klue is albei in Wolwekloof begrawe. Die steen staan op Remhoogte.

En Remhoogte self vra die sorg wat hierdie bladsy hieronder aan Koppieskraal gee: meer as een plaas in hierdie afdeling dra die naam. Die graf se koördinaat staan op Reim Hoogte Nr. 167; die cameo lê die voorval onder Rhemhoogte Nr. 125, Middelwater se noordelike buurman. Oor watter grond die jaagtog werklik geloop het, word hier nie beslis nie.

Wie Johannes Klue was

Johannes Klue was ’n naam op ’n plaasbegraafplaas met ’n onsekere geboortejaar en ’n oop vraag oor wie hy was. Hy is nou ’n man met ’n datum, ’n kommando, ’n tuisdorp en ’n rede om op daardie plaas te lê.

Dit sluit ook die ander kandidaat vir hierdie graf uit, ’n Johannes Paulus Kleu wat in 1902 gesterf het: ’n sterfte op 2 Februarie 1901 kan nie syne wees nie. Wat oop bly, is die geboortejaar: 1878 of daaromtrent uit die opgegewe ouderdom, 1880 op die steen, en 1877 of daaromtrent as die cameo se ouderdom van drie-en-twintig reg is. Drie lesings, nie een gekies nie.

Die res van die distrik se oorlog

Die dorp self het, soos een weergawe dit stel, byna op die rand gelê van waar die kommando’s gewerk het. Die Britte het ’n garnisoen daar gehou en die NG kerk versterk, dieselfde gebou wie se begraafplaas baie van hierdie familie hou, ook Ockert Almero Oosthuizen, wat twee-en-sestig was toe die oorlog begin het en vyf-en-tagtig toe hy daar begrawe is.

Boere het die poskoets en sy perde gevat by ’n plaas met die naam Botterkraal, op die pad tussen Prince Albert Road-stasie en die dorp. Twee plase met daardie naam is hier aangeteken en nie een lê op daardie pad nie, en watter een dit was, is dus ’n oop vraag eerder as ’n antwoord.

Gideon Scheepers is op ’n plaas met die naam Koppieskraal gevang, siek met wat ’n dokter as ’n dermversperring gediagnoseer het, deur sy eie kommando agtergelaat, alleen. Hy het hom op 11 Oktober 1901 aan kaptein E. R. A. Shearman van die 10de Hussars oorgegee. Hy is op Graaff-Reinet verhoor en op 18 Januarie 1902 gefusilleer, drie-en-twintig jaar oud.

Daardie Koppieskraal is nie die plaas van dieselfde naam in hierdie distrik nie. Kopjes Kraal No. 123 lê uit na Klaarstroom se kant toe op 22,71° oos, en die plaas waar hy gevang is, lê wes van Prince Albert naby Bosluiskloof, omtrent 102 km daarvandaan. Die name is identies en die plase is nie, wat die oudste strik in hierdie distrik is.

Die oorlog wat deur ’n huwelik gekom het

Johanna Fredricka Malherbe is op 31 Mei 1875 op Tulbagh gebore, die tiende van elf kinders. Sy is op 19 Mei 1903 op Prince Albert met Almero Jacobus Hitge Oosthuizen getroud, en dit is deur haar dat hierdie familie hoegenaamd hier is.

Sy was die laaste van haar huishouding om by daardie troue op te daag, en sy het uit drie slegte jare daarheen gekom.

24 Januarie 1900haar broer Johannes Barnard Malherbe, 37, is by Bergville, Natal dood
27 Februarie 1900haar broer Isaak Johannes Malherbe, 40, is by Colenso dood
1 Julie 1900haar suster Maria Magdalena Keytel Malherbe, 44, is dood
3 Januarie 1901haar vader Hendrik Lodewyk Malherbe, 72, is op Tulbagh dood

Twee broers, dood in Natal, vier-en-dertig dae uitmekaar.

'n Foto van een van hulle

Daar is 'n portret van die oudste van die twee, geneem voor dit alles. 'n Ateljeefoto van Johannes Barnard Malherbe met sy vrou, agterop geskryf "Jan en Gussie Malherbe", met 'n potloodpyltjie onder elke naam sodat niemand dit verkeerd om kon lees nie. Hy staan links in 'n donker baadjie en strikdas, reeds bo die voorkop kaal, met 'n punterige baard. Gussie is by sy skouer in 'n hooggeslote lyfie met die moue in vol skaapboudvorm.

Daardie moue is die enigste datum wat die foto het. Hulle het hul uiterste in 1895 bereik en teen 1898 ineengestort, so die sitting is iewers in die middel-negentigs, drie tot sewe jaar voor Spioenkop. Hy was omtrent een-en-dertig. Dit is die enigste afbeelding hier van enigiemand wat in daardie oorlog gesterf het.

Deneys Reitz het langs hulle gestaan

Een bewering sou die twee helftes van hierdie storie in een man saamgevoeg het. Die Zeekoegat-cameo plaas Reitz self in die Klaarstroom-strooptog waarmee hierdie storie oopgemaak het, ruiter saam met Scheepers. Die memoir is nou daarteen gelees [SRC-437], en dit steun die bewering nie.

Commando noem Klaarstroom, Prins Albert, Meiringspoort of die Kredouw nêrens nie. Reitz het ook nooit saam met Scheepers gery nie: Scheepers kom drie keer voor, en elke keer hoor Reitz tweedehands - een keer uit krygshofpapiere wat van 'n kolonel gebuit is, een keer uit gesprek op die pad - dat die man reeds gevang en weens treinvernieling tereggestel is. Reitz hét die Swartberg oorgesteek, en daardie gedeelte is van die lewendigste in die boek, maar hy het dit suidwaarts saam met Smuts gedoen, die vallei in wat na Oudtshoorn loop, en ná Scheepers in Januarie 1902 doodgeskiet is - 'n jaar ná die strooptog waarmee hierdie storie oopmaak.

Die twee helftes bly dus twee helftes. Dit is die moeite werd om reguit te sê eerder as om dit stilweg te laat val, want die verbinding was aanloklik en hierdie bladsy het daarvoor geargumenteer.

Die twee datums is nie duister nie. Hulle is twee van die bes gedokumenteerde dae van die oorlog, en ’n sewentienjarige wat daar was, het die bekendste weergawe daarvan in die taal geskryf.

Deneys Reitz het saam met die Pretoria-kommando gery. Sy korporaalskap, omtrent twintig jong manne wat hul eie leier gekies het, is gelei deur ’n man wat hy Isaac Malherbe noem. Reitz se Commando, in 1929 gepubliseer, noem hom oor en oor en bewonder hom sonder voorbehoud.

Op die aand van 23 Januarie 1900, terwyl hulle onder Spioenkop gewag het, het Reitz by die vure saam met hulle gesit. Hy het later geskryf dat hy ’n stil uur deurgebring het met manne "who were mostly dead next morning", wat die volgende oggend meestal dood was.

Toe hy die volgende dag teen die koppie uitklim, deur die dooies en die sterwendes, het hy een van hulle gekry:

the body of John Malherbe, our Corporal's brother, with a bullet between his eyes

(die lyk van John Malherbe, ons korporaal se broer, met ’n koeël tussen sy oë)

Toe die Britte uiteindelik teruggetrek het, het Isaac van die rand af opgekom, en Reitz teken hom aan as "grim and worn, grieved at the death of his brother", grimmig en uitgeput, bedroef oor sy broer se dood. Teen die middag het Isaac beveel dat die Pretoria-dooies bymekaargemaak word. Hulle is in komberse afgedra, op die kommandowa gelaai, na Ladysmith begelei en na Pretoria gestuur vir begrafnis.

Isaac het vier-en-dertig dae oorgehad. Op 27 Februarie 1900 het die korporaalskap ’n voorpos by Pietershoogte bo Colenso gehou toe die Britte daardeur gekom het. Reitz was elders en het dit later gehoor:

Thus our corporalship was wiped out, with its leader, Isaac Malherbe, the bravest of them all

(So is ons korporaalskap uitgewis, saam met sy leier, Isaac Malherbe, die dapperste van hulle almal)

Reitz se paar is hierdie familie se paar

Die datums het ja gesê en een besonderheid het wag gesê. Daardie besonderheid is opsy gesit, deur Frans, en die redenasie hoort op die bladsy eerder as in 'n aantekening.

Daarvoor: twee broers met die name John en Isaac Malherbe, een op 24 Januarie 1900 by Spioenkop gedood en die ander op 27 Februarie 1900 by Colenso, en hierdie familie se twee broers, Johannes Barnard en Isaak Johannes, dood op daardie selfde twee dae, in Natal en by Colenso. Twee pare broers van een van wat op dieselfde twee dae in dieselfde oorlogstoneel sterf, is nie iets om twee keer te verwag nie.

Daarteen: ’n moderne weergawe van die korporaalskap noem sy leier the 25-year-old Malherbe. FamilySearch stel Isaak Johannes Malherbe se geboorte op Tulbagh, 29 Augustus 1859, wat hom veertig gemaak het. Dit is nie ’n afrondingsfout nie en dit word nie hier weggewuif nie, en FamilySearch besleg dit ook nie een kant toe nie.

Twee dinge is die moeite werd om reguit te sê. Die ouderdom kom uit ’n sekondêre weergawe en nie uit Reitz nie, wat glad geen ouderdomme gee nie. En dit was Tulbagh-manne in ’n Pretoria-kommando, gewoon genoeg vir manne wat in die 1850’s en 1860’s in die Kaap gebore is, van wie duisende teen 1899 in die Transvaal gewoon het.

Die tweede twyfel oorleef nie sy huweliksregister nie. Venterstad, 12 Februarie 1895, en onder woonplaats tijdens het huwelik staan Pretoria. Hy was twee-en-dertig en het sy beroep as slager opgegee. Vyf jaar voor die oorlog was Johannes Barnard Malherbe dus nie ’n Tulbagh-man wat dálk noorde toe is nie. Hy het in Pretoria gewoon. ’n Kaapse slagter wat in 1895 daar woon, is presies die man wat in 1899 saam met die Pretoria-kommando uitry.

Dit maak niks omtrent sy broer uit nie, en die ouderdomsbeswaar bly daardeur onaangeraak. Wat dit wegvat, is een van die twee dinge wat teen die identifikasie gestaan het.

Die ander is weggevat deur die memoir self te lees. Commando noem net twee Malherbes in sy hele lengte - Isaac, oor en oor, en John een keer, as die korporaal se broer. Dit sê vyf broers met die naam Malherbe was die leidende gees van die kommando, en dat Isaac die oudste van hulle was. Hierdie familie se vier broers is Isaak Johannes van 1859, Johannes Barnard van 1862, Hendrik Lodewyk van 1867 en Petrus Jacobus van 1871, en Isaak is die oudste van hulle - wat die een spesifieke ding is wat Reitz oor die man sê wat hulle gekies het.

Daarteenoor staan een getal in 'n moderne oorvertelling, en Frans se oordeel is dat dit eenvoudig verkeerd is: manne kies nie 'n seun om hulle te lei nie, en Reitz - self sewentien, en wat nêrens in die boek ouderdomme gee nie - beskryf 'n korporaal voor wie sy manne geswig het. 'n Sekondêre weergawe se vyf-en-twintig teenoor 'n doopregister se 1859 is nie 'n wedstryd tussen gelykes nie.

Hierdie rekord sê dit dus reguit: Isaak Johannes Malherbe, gebore op Tulbagh op 29 Augustus 1859 en op 27 Februarie 1900 by Colenso gesneuwel, is die Isaac Malherbe van Reitz se korporaalskap - en sy broer Johannes Barnard is die John wat op Spioenkop gevind is met 'n koeël tussen die oë. Die ouderdomsverskil word nie weggesteek nie; dit staan hierbo genoem en bly waar dit hoort, by die weergawe wat dit dra.

Hierdie familie het dus sy Spioenkop-dooie in Pretoria begrawe eerder as in Natal, en die graf is nog daar.

Daar is ’n derde man. Hermanus Karel Andreas Venter, gebore 1856, uit die Venters van wie hierdie hele Karoo-verhaal afstam, is op 24 Januarie 1900 dood, dieselfde dag as Johannes Barnard Malherbe. Die stamboom gee sy sterfplek as "Spionskop … During Anglo Boer war". Van die duisende plekstringe in daardie lêer is dit een van ’n handjievol wat die geleentheid noem in plaas van ’n dorp, en dit is die enigste een hier wat die oorlog hardop sê.

Die versoekskrif

Die familie hou dat nadat die seuns verloor is, die oorblywende seun gevange geneem is, en dat sy moeder Kaapstad toe is en die goewerneur vir hom gesmeek het, en dat hy toe in Suid-Afrika gehou is eerder as om saam met die res na Sint Helena verskeep te word.

Daardie moeder was Isabella Johanna Jacoba Zulch, gebore 1837. Sy het twee van haar seuns binne vyf weke in Natal begrawe en twee oorgehad. Albei daardie twee, Hendrik Lodewyk en Petrus Jacobus, het tot in die 1930’s en 1940’s gelewe.

Sowat twintigduisend man is in daardie oorlog gevange geneem, en die kampe aan die Kaap het so vinnig gevul dat die Britte hulle na Sint Helena, Bermuda, Ceylon en Indië gestuur het. Twee manne in hierdie familie se wyer stamboom is in daardie kampe dood: een by Diyatalawa in Ceylon op Kersaand 1900, een in Bermuda op 30 Desember 1901. Die vrees agter die versoekskrif was dus nie verbeel nie. Om in Suid-Afrika gehou te word, was dit werd om Kaapstad toe te gaan.

’n Moeder wat twee seuns verloor het en Kaapstad toe gaan om die derde uit ’n kamp op ’n eiland in die Suid-Atlantiese Oseaan te hou, is presies wat die datums beskryf. Of sy gegaan het, en wat sy geskryf het, is nog nie bewys nie.

Waaroor hierdie storie gaan

Navorsingsnotas

Built 7 Aug 2026. THE LOAD-BEARING CAUTION: the Remhoogte account is second-hand (SRC-330) and its own geography is the only part independently verified here - the grave's coordinate puts it 72% of the way from Prince Albert to Klaarstroom, which is where the account requires it to be. Spioenkop is an INFERENCE from a date and a theatre, not a document. The petition is family memory and is LEAD-0130. Two Koppieskraals and two Botterkraals are named as traps rather than resolved.

[7 Aug 2026] DENEYS REITZ ADDED. [FAMILY] Debeys reits wrote about the malherbe brothers in accou t of war. Look it up. He did: Commando ch. 9 and 10 (SRC-331) name John Malherbe, killed on Spion Kop on 24 January 1900, and his brother Isaac, the corporal, killed at Pieters Heights on 27 February 1900 - the two days this family's two brothers died. THE IDENTIFICATION IS NOT PROVED and the page says so: a secondary account calls Reitz's corporal 25, and Isaak Johannes MalherbeM was born in 1859. Reitz gives no ages.

[12 Aug 2026] VOICE REWRITE to STORY-VOICE.md, both languages. en 2/7/2 -> 0/0/2, af 6/6/2 -> 0/0/2 (narration/bold-sentence/punchline). The two punchline hits left in each are FALSE POSITIVES and should stay: 'Johannes Klue was twenty-two years old and came from Aberdeen' and 'Two brothers, dead in Natal, thirty-four days apart' are sections ending ON THE FACT, which is what the standard asks for. The heuristic only flags them because the numbers are spelled out and the block is short.

ONE FACT CORRECTED AGAINST THE RECORD. The page said Ockert Almero OosthuizenL 'was sixty-four when the war began and eighty-five when he was buried there'. PER-000005 gives his birth as 27 November 1836 and his death as 2 January 1922. The war began on 11 October 1899, before his birthday, so he was SIXTY-TWO. The eighty-five is right - he turned 85 on 27 November 1921 and was buried in January 1922. Corrected in both languages. This is arithmetic against a linked record rather than a research question, which is why it was fixed rather than flagged.

Headings that narrated the research now name the subject: 'What this settles' -> 'Who Johannes Klue was', 'The ground agrees with the story' -> 'What the ground says'. Removed 'was already in this project', 'It also closes half a research question', 'This project holds two Botterkraals', 'That Koppieskraal is not the one in this project', 'the only likeness this record holds', 'the only one in this project that says the war out loud', and 'the distances are computed from this project's own coordinates'. Also removed the self-congratulating tail 'which is the oldest trap in this district and worth writing down every time it is avoided' - the trap is worth naming, our avoidance of it is not. PROCESS ARCHAEOLOGY: 'That second doubt has since gone... His marriage register turned up' now reads 'The second doubt does not survive his marriage register', which is the same evidential claim without the discovery narrative. Thirteen bolded sentences removed. KEPT, because STORY-VOICE.md lists it as evidence discipline rather than narration: 'it is second-hand, and this page will not pretend otherwise'.

RESEARCH TAIL NOW A PANEL under 'What has not been worked out' / 'Wat nog nie uitgepluis is nie': the Cape Town Prisoners of War records, Klue's open birth year, the unidentified Botterkraal, and the standing age objection to the Reitz identification.

CHECKED AND CORRECT: all four death dates and ages in the Malherbe table, the thirty-four days between 24 Jan and 27 Feb 1900, Johanna Fredricka twenty-four at the outbreak, Isaak Johannes forty, and Hermanus Karel Andreas VenterM dead the same day as Johannes Barnard.

FLAGGED, NOT FIXED: the story writes the surname KLUE throughout while PER-000518's display_name is 'Johannes KleuM (d. 1901, Remhoogte)'. Both spellings are in play in this district and 5a-i says the person carries one house spelling; which one is Frans's call. verify_af passing.

[12 Aug 2026, same pass] THE PETITION SECTION NOW STATES THE SETTLED PICTURE. Frans, 12 Aug: the petitioner was not Johanna Fredricka but her mother, and the page need not narrate the earlier attribution. The section had argued its way there - 'The dates move the story up one generation, and make it better rather than worse', 'Johanna Fredricka was twenty-four when the war began and unmarried until the year after it ended. Her first child was born in 1904. She had no son to petition for. Her mother did' - which is 10's process archaeology, and it also worked by disproving an attribution the reader had never been given. It now reads straight: the family's account, then 'That mother was Isabella Johanna Jacoba ZulchM, born 1837', then the camps, then the hedge. Nothing about who petitioned has changed; the reasoning that got there is out. The hedge 'Whether she went, and what she wrote, is not yet proved' stays, and so does the [FAMILY] tag on the source line.

[14 Aug 2026, SRC-437] THE REITZ CLAIM IS SETTLED AND IT IS FALSE. The page now says so instead of hedging, in both languages. The [TO VERIFY] is removed because the document that was named as the settle has been read, which is the only thing that removes one.

[14 Aug 2026, SRC-437] THE MALHERBE HALF OF THIS PAGE WAS TESTED AGAINST THE FULL MEMOIR and came through. Reitz names only two Malherbes in the whole book - Isaac twenty-six times and John once, as 'our Corporal's brother' - and says five brothers named Malherbe were the leading spirits and that Isaac was THE ELDEST of them. Isaak Johannes (b.1859) is the eldest of the four brothers this model holds. The age objection recorded on PER-001552 is untouched: Reitz gives no age for anyone named Malherbe anywhere, so the secondary account's '25' is not his.

[14 Aug 2026] THE IDENTIFICATION IS NOW STATED, NOT HEDGED. [FAMILY] It is without a doubt our malherbes... young person would not have a senior rank anyway. The section heading changes from a question to a statement and the closing 'very probably the same pair, and not proved' is gone. THE AGE DISCREPANCY STAYS ON THE PAGE - it is named, and left on the secondary account that carries it. verify_af caught the English hedge left behind when the Afrikaans was firmed, which is exactly the check's purpose.

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.